Mimetik Teori Nedir?
Bugün bir konuda derinlemesine düşünmek istiyorum: Mimetik teori. Belki de ilk duyduğunuzda kulağa karmaşık geliyor, ama aslında oldukça basit bir düşünceye dayanıyor. Hadi gelin, bir an durup kendimizi bu düşünceye verelim. Benim gibi gündüzleri ofiste çalışan, akşamları da blog yazan sıradan bir insan için, bu teori aslında günlük yaşantımızla nasıl kesişiyor? Biz neyi taklit ediyoruz, neyi arzuluyoruz ve neden bu kadar çok birbirimizi taklit etme eğilimindeyiz? Belki de mimetik teori, bu soruların cevaplarını vermek için iyi bir yol sunuyor.
Mimetik Teorinin Temelleri
Mimetik teori, Fransız düşünür René Girard’ın ortaya attığı bir kavram. Girard, insanların birbirlerini taklit etme eğilimlerini ve bu taklitlerin toplumsal yapı üzerindeki etkilerini inceler. Mimetik, kelime olarak “taklit” anlamına gelir, ve Girard’a göre insanlar çoğu zaman başkalarının isteklerini, arzularını ve davranışlarını taklit ederler. Şimdi, bu bana bir şey hatırlatıyor. Hani zaman zaman “Herkes bir şeyi alıyorsa, ben de almalıyım” gibi bir duygu hissediyorum. Şu an örnek verecek olursak, Instagram’da her gördüğüm yeni trende katılma isteği. Herkes bir şey yapıyorsa, ben de yapmak zorundaymışım gibi hissediyorum. İşte tam burada mimetik teorinin gücü devreye giriyor: Hepimiz başkalarının arzularını taklit ediyoruz, ama çoğu zaman bu farkında olmadan oluyor.
Girard’ın teorisinin özü, “Arzularımız başkalarından kaynaklanır” şeklinde özetlenebilir. Biz, diğer insanların isteklerini ve arzularını görerek, onlara duyduğumuz kıskanma ve hayranlıkla kendi arzularımızı şekillendiririz. Örnek vermek gerekirse, geçtiğimiz yıl herkesin son model telefonları alması bir “mimetik” etki yaratmıştı. Sosyal medyada gördükçe, ben de yeni bir telefon almak istedim. Ama düşündüm de, gerçekten ihtiyacım var mıydı? Belki de sadece çevremdeki insanların isteklerini taklit ediyordum.
Mimetik Arzuların Toplumsal Etkileri
Girard, bu taklit etme davranışının toplumsal düzeni nasıl etkileyebileceğini de açıklar. Yani, hepimizin birbirimizi taklit etmesi, bazen krizlere yol açabilir. Şöyle bir örnek vereyim. Bir arkadaşımın hayatına bakarak, “Hah, o iş yerinde terfi aldı, ben de terfi almak istiyorum” diyorum. Ama asıl mesele, o terfi almasının ardında ne olduğunu sorgulamadan sadece o başarıyı taklit etmem. Sonra bir bakıyorum, herkes aynı hedefe odaklanmış. Yani bu, toplumsal olarak büyük bir mimetik arzunun bir sonucu oluyor. Hepimiz birbirimizin başarılarını ve başarısızlıklarını taklit ediyoruz. Bu da toplumsal çatışmalara, rekabete ve kıskançlığa yol açabiliyor.
Mimetik Krizler ve Şiddet
Girard’ın teorisine göre, taklit edilen arzuların yoğunlaşması, toplumda bir “mimetik kriz” yaratabilir. Bu kriz, insanların birbirleriyle olan ilişkilerini bozarak şiddetli çatışmalara neden olabilir. Herkes birbirini taklit ederken, nihayetinde bu arzuların çakışması, ciddi sosyal sorunlara yol açabilir. Bir anlamda, hepimizin aynı şeyi istemesi, bir denizden çok sayıda balığın aynı noktada toplanması gibi, kaçınılmaz bir şekilde rekabete ve bazen de şiddete dönüşebilir. Gelecekte, bu tür toplumsal dinamikler nasıl evrilecektir? İnsanlar, dijital dünyada sosyal medyada birbirlerinin yaşamlarını taklit ettikçe, bu daha da karmaşık hale gelmeyecek mi?
Mimetik Teori ve Modern Hayat
Peki, modern hayatta mimetik teorinin nasıl bir yeri var? İstanbul’da yaşamaya başladım ve buradaki dijital çağın içinde, herkesin bir şekilde “taklit” ettiği bir yaşam tarzı var. Yüksek yaşam standartları, lüks markalar, popüler kültür; her şey birbirini taklit eden, bir adım önde olmak için yarışan insanlarla dolu. Bazen kendime soruyorum: Gerçekten bu tarzı istiyor muyum, yoksa sadece çevremde gördüğüm için mi buna yöneliyorum? Yani, bu kadar çok kişi benzer şeyleri istediğinde, ben de ister istemez onlara yöneliyorum. Örneğin, herkes sağlıklı yaşam trendlerine yönelmişken, ben de birden spor yapmaya karar veriyorum. Peki, bu benim gerçekte istediğim bir şey mi? Yoksa sadece çevremdeki insanları taklit mi ediyorum?
Bu konuda daha fazla düşününce, aslında “kişisel seçim” dediğimiz şeyin ne kadar da kolektif bir şey olduğunu fark ediyorum. Gerçekten kendi isteklerimiz mi? Yoksa başkalarının arzularının bir yansıması mı? Sosyal medya gibi platformlar, bu mimetik arzuların hızla yayıldığı ve birbirini pekiştiren bir alan haline geldi. İnsanlar birbirlerinin hayatlarını takip ediyor, başarılarını kıyaslıyor ve bir bakıma birbirlerinin arzularını benimseyerek kendi hayatlarına adapte ediyorlar.
Gelecekte Mimetik Teori ve İnsanın Kendisi
Gelecek hakkında düşündüğümde, mimetik teorinin toplumsal yapıyı nasıl etkileyeceğini sorguluyorum. Teknolojik gelişmelerle birlikte, bu arzular çok daha hızlı yayılacak. Bir yanda, sosyal medya ve dijital dünya insanların birbirini taklit etmesini kolaylaştırırken, diğer yanda bireysel kimliklerin erimesi gibi tehlikeli bir durum da ortaya çıkabilir. Gelecekte, belki de bu taklit etme davranışı, toplumları daha fazla homojenleştirip, kişisel farklılıkları yok edebilir. Örneğin, insanların sosyal medya üzerinden benzer başarıları ve yaşam tarzlarını takip etmeleri, onları tekdüze bir hayata mı yönlendirecek? Bu düşünceler beni biraz kaygılandırıyor.
Sonuç Olarak
İçinde yaşadığımız dünyada, mimetik teori sadece bir akademik konu olmanın ötesine geçmiş durumda. Hepimizin birbirimizi taklit etme eğilimleri, toplumsal yapıyı şekillendiriyor ve bu taklitler, arzuladığımız şeylerin ötesine geçiyor. Mimetik teori, günümüz insanının ilişkilerini, isteklerini ve toplum içindeki yerini daha iyi anlamamıza yardımcı olabilir. Ancak, geleceğe baktığımda, bu dinamiklerin toplumda ne gibi dönüşümlere yol açacağı konusunda hala belirsizlikler var. Mimetik arzuların gücü, hem bizi birleştirebilir hem de ayrıştırabilir. Bir yanda, dijital dünyadaki hızla yayılan arzulara uyum sağlamak için çabalarken, diğer yanda bu arzuların toplumsal etkilerinden kaçmak mümkün olacak mı? Bunu zaman gösterecek.